آموزش ايمني در خصوص تاسيسات ذخيره سازي و سيلندر پركني

طبيعت گازمايع

رعايت اصول ايمني در جابجايي گازمايع ، ضرورت دانش و آگاهي كامل در مورد اين فرآورده را مي طلبد . گازمايع ، بــرخلاف سوخت هاي ديگري كه داراي مصرف عمومي هستند ماهيتي متفاوت دارد و با وجود مصرف گسترده اي كه از اين فــــرآورده مي شود شناخت بسيار كمي از آن وجود دارد يك مصرف كننده ، بطور كلي مي داند كه اين سوخت بصورت گاز مي ســـوزد و بحالت مايع در مخزن جاي مي گيرد . ولي اين اطلاعات در مورد سوختي كه تمام روزهاي سال از آن استفاده مي كند بسيار ناچيز است .

اين امر فروشندگان و كاركنان گازمايع را مجاب مي كند كه تا حد ممكن اطلاعات و آگاهي خود را در مورد سوخت مــــذكور افزايش دهند و بدينوسيله اشتباهات و تشخيص نادرست مصرف كنندگان را ، اگرچه نه بطور كامل ولي به حداقل برسانـــند . مزيت مهم گاز مايع اين است كه بصورت مايع ذخيره شده و بحالت گاز به مصرف مي رسد ولي در صورت عدم جابجــــــايي صحيح ، همين ويژگي فرآورده مي تواند باعث ايجاد بزرگترين مشكلات شود . نكته مهمي كه همواره بايد بيادداشت اين اسـت كه ، گاز مايع ذاتاٌ بي خط مي باشد ولي استفاده نادرست و جابجا كردن آن بدون رعايت احتياط موجب بروز حوادثي مي شود در حقيقت حادثه زماني رخ مي دهد كه گازمايع تحت شرايط خطرناكي نشت كند و اين تقريباٌ در همه موارد ، بدليل عــــدم آگاهي ، بي احتياطي و خطا در تشخيص مي باشد .

روش هاي جابجايي گازمايع تحت پوشش قوانين و مقررات مختلفي است طراحي ، مواد و روشهاي ساخت تجهيزات مـــــورد استفاده در اينكار مي بايست منطبق بر استاندارد باشد . از آنجايي كه گازمايع تقريباٌ در همه شرايط تحت فشار نگهــــــداري مي شود ، محفظه آن بايد مطابق با استانداردهاي اجرايي باشد و تا زمانيكه در مخازن نگهداري مي گردد ، همچون يك فرآيند حساب شده تحت شرايط ايمني قرار دارد.

آنچه كه گاز مايع را از ديگر هيدروكربنهاي نفتي متمايزمي سازد فقط نقطه جوش (يا تبخير) آن است چنانچه بــــدون وجود فشار ، در دماهايي كه براحتي قابل حصول است ، مي جوشد و يا تقطير مي گردد . ولي اين حالت در مورد ساير هـيدروكربنها صدق نمي كند . بنزين ، نفت سفيد ، گازوئيل و نظاير آن در شرايط نرمال فشار و دما به صورت مايع هستند . جــــوشاندن و تبخير آنها نياز به گرماي قابل توجهي دارد . از طرفي ، گاز طبيعي كه متان مي باشد تحت شرايط فوق الذكر بصورت گاز باقي مي ماند و براي مايع كردن آن بدون اعمال فشار ، نياز به كاهش بيش از حد دما مي باشد .

اين تفاوت بين گازمايع و ساير هيدرو كربنها دليل روشني بر تغيير حالات آن است . گاز هاي مايع بـــــه دو روش توليد و يا ساخته مي شوند . در يكي از اين روشها ، گازمايع بصورت تركيبي ، با گاز طبيعي « مرطوب Wet» همراه است هيدروكربنهايي كه به هنگام استخراج گاز طبيعي بهمراه آن هستند امكان دارد گازمايع باشند ، كه در اين روش با جدا ساختن بوتان و پروپان از گاز طبيعي در يك تاسيسات جذبي (ABSORTION PLANT) مي توان مقدار قابل توجهــــي گازمايـــــع براي ارائه در بازار بدست آورد .

يكي ديگر از منابع گاز مايع پالايشگاه است . گازهاي مايع در پالايشگاه بعنوان يك محصول فرعي در فرآيند پـــــالايش توليد مي شود .صرف نظر از منابع مذكور ، محصول توليدي يكسان مي باشد گرچه امكان دارد كه در تركيباتي متفاوت بــــــه بازار عرضه شوند . عمده ترين گازهاي مايع پروپان (c3 H8) و بوتان ( C4 H10) مي باشند . كه امكان دارد مقادير ناچيزيي از ديگر هيدروكربنها در اين دو فرآورده يافت شود . و نيز مي توان مخلوط و يا تركيبات متعددي از بوتان و پروپان ساخت . اگر چه هر گالن از مخلوط با درصد هاي مختلفي مي تواند وجود داشته باشد ، ولي امروزه آنچه كه در بازار بطور گستــــــــرده اي مورد استفاده قرار مي گيرد عموماً تا 90 درصد پروپان مي باشد . بنابراين توضيحات ما محدود به پروپان است مگر اينكه موارد ديگر مورد نظر باشد .

گرچه گفته شد كه براي تبخير و يا تقطير پروپان ، دست يابي به گرما و برودت خيلي زياد ضروري نمي باشــــد ، ولي روشن است كه منظور ما بطور نسبي است .

مسلماً دماي 44- فارنهايت در حدي نيست كه بتوان با روشهاي معمولي سرد كردن بدان رسيد .عمل سرد كــردن بايد توام با تحت فشار قراردادن صورت گيرد ، تا بتوان پروپان را به مايع تبديل كرد . در شرايطي كه دماي محيط بيروني حدود 60 يا 70 فارينهايت باشد ، قسمت اعظم پروپان موجود در مخزن بصورت مايع باقي خواهد ماند .

و فشار بخار درون مخزن نقريباً PSI 100 خواهد بود . به هنگام جابجايي گازمايع از مخزن به مشعل اندكي افــت فشار بوجود مي آيد كه اگر در اين زمان دماي بيرون يا محيط بالاتر از نقطه تقطير گازمايع باشد مقداري از مايع تبخير و يا بــه گاز تبديل خواهد شد .

 

درون مخزن

 

نگاهي به درون مخزن مي افكنيم به تدريج كه دما از 44- فارنهايت بالاتر مي رود پروپان گرايش بـه تبخير شدن را دارد. فشار درون مخزن ، كه دماي آن بين صفر تا 44- فارينهايت مي باشد ، بطور يكنواختي روند .

 

 

با توجه به آنچه كه گفته شد ، روشن است كه گازمايع بايد در مخزني نگهداري شود كه بتواند در مقابـــل فشارهاي نسبتاً بالا مقاوم باشد . اينگونه مخازن با مقاومت ويژه اي كه دارند تحت قوانين مندرج توسط ASME (جامعـــــــه مهندسين مكانيك آمريكا) و I . C. C.  (INTERSTATE COMMERCE COMMISSION ) ساخته مي شوند . مخازن پروپان كـــه در فشار 200 تا PSI 250 بكار گرفته ميشود ، براي اطمينان از ايمني شان ، توسط سازندگان تحت آزمايش قرار مي گيرند .

به دليل اينكه مايع با افزايش دما منبسط مي شود ، لازم است كه مخزن گازمايع هرگز بطور كامل پر نشود . بايــــد در بالاي سطح مايع فضاي كافي براي بخار در نظر گرفت ، تا در صورت افزايش دما تحت تاثير هواي محيط ، فضاي لازم بــراي انبساط وجود داشته باشد .

 

 

 

فضا براي انبساط

پر واضح است ، مقدار گاز مايعي كه مي تواند در درون يك مخزن جاي گيرد ، به دماي آن بهنگام پرشدن بستگي دارد. اگر در آن هنگام مايع سرد باشد حالت انقباض خواهد داشت ولي با بالا رفتن دما ، مايع انبساط قابل توجهي از خود نشـان مي دهد . بنابراين ، زماني كه دماي مايع كمتر از دماي هوا در هنگام ظهر كه گرمترين ساعات روز است ، مي باشد ، نبـــــــايد مخزن گازمايع بطور كامل پر شود ، مورد دوم زمانيست كه گاز مايع در حالت انبساط قراردارد و با پايين آمدن دما، بتــــدريج حالت انقباض در آن ايجاد مي شود .

ممكن است اين مطلب به ذهن شما خطور كند كه در حالت فوق حجم واقعي پروپان در دماي 60 فارنهايت تفـــاوتي نخواهد داشت ، تنها تفاوتي که مي تواند وجود داشته باشد اين است كه در يكي از حالتها منبسط شده و در حالت ديگــــــر منقبض مي باشد .

براي اينكه ميزان انبساط پروپان را بهتر متوجه شويد ، حجم 1 گالن از آن را در دماي 60 فارنهايت در نظر بگيريد كــــه اين حجم در دماي 100 فارنهايت به 07/1 گالن افزايش يافته و در صفر در جه فارنهايت به 92/0 حجم گالن كاهش مي يابد .

 

اين تغييرات حجمي ، كارگيري ضرورت توجه به درصد بارگيري بي خطر را ، بعنوان راهنمايي در انجام عمل پركـــردن تحت شرايط مختلف دمايي نشان مي دهد . نموداري را كه نمايانگر درصدهاي مذكور مي باشد در بولتن هاي مختلف در دسترس است . يكي از نمودارها در جزوه شماره 58 (بخش B12 *NFPA وجود دارد اين انبساط مايع و ويژگي فشار بخــــــار ، در صورتي كه مخزن در معرض دماي غير عادي قرار بگيرد ، مثلاً در آتش ، مي تواند بسيار خطر ساز باشد ، حتي مخـزن پروپاني كه بسيار محكم ساخته شده باشد تحت چنين شرايطي مي تواند از هم بگسلد .

براي جلوگيري كردن از يك  چنين پيشامدي ، مخازن مجهز به سوپاپ اطمينان شده اند ، سوپاپ مذكور با بالا رفتن فشار بيش از حدي كه براي آن تنظيم شده است عمل نموده و باز مي شود . با اين كار مقداري از گاز محفظه نشت پيدا كرده و خارج مي شود . كه اين باعث كاهش فشار درون محفظه مي گردد . سوپاپ اطمينان نيز مجدداً با كاهش فشار تا حد تنظيـــم شده بسته مي شود . در مورد اين تجهيزات در بخشهاي بعدي توضيحات بيشتري خواهيم داد .

زماني كه بخار پروپان نشت پيدا مي كند ، بر خلاف گاز طبيعي ، گرايش به نشست در سطوح پائين تر دارد . زيرا از هوا سنگين تر بوده و چگالي مخصوص آن نسبت به هوا 5/1 مي باشد . به همين دليل تاسيسات ذخيره سازي پروپان هرگز در نقاط فرو رفته ساخته نمي شود چون ، اگر نشتي وجود داشته باشد بخارات آزاد شده به سختي پراكنده مي شوند و نيز (آن چنانکه بعداً خواهید دید )بجز مواردی محدود و معین محفظه های گازمایع می بایست در فضای باز و در نقاطی قرار گیرند که در صورت نشت امکان پراکنده شدن گاز وجود داشته باشد . برای مثال ، زمانی که سیلندر گاز را در نزدیکی خانه مسکونی خود قرار می دهید ، باید دقت کنید که دارای فاصله معینی از پنچره های زیر زمین باشد تا گاز از طریق پنچره ها به زیر زمین که همچون تله ای طبیعی برای آن خواهد بود نفوذ نکند . عملیات سیلندر پرکنی باید در ساختمانها و تاسیسات مربوطه انجام گیرد ، و این مکانها می بایست مجهز به سیستم تهویه خوبی باشند .

به دلیل اینکه گازمایع قابل اشتعال است ، باید حداقل میزان نشتی در هوا را داشته باشد . در هر باری که اتصال پرکن از شیری جدا می شود . مقدار کمی گاز در هوا آزاد می گردد . پس در حین عملیات تخلیه و یا بارگیری نشت گاز مایع به مقدار

 

 

کم در هوا گریز ناپذیر است . اگرمقدار نشتی در حداقل آن نگهداشته شود ، امکان پراکنده شدن سریع آن وجود خواهد داشت و مقدار آن در محیط از حد قابلیت اشتعال پایین تر خواهد بود .

پایین ترین حد قابلیت اشتعال پروپان در هوا ، که بصورت در صد گاز در مخلوط هوا ـ گاز بیان شده است ، 4/2% و بالاترین حد آن 5/9% می باشد این ارقام محدوده اشتعال پذیری پروپان و شرایط بی خطر بودن آن را نشان می دهد . چون بالاتر و پایین تر از این محدوده ، مخلوط هوا و گاز مشتعل نخواهد شد .

بدلیل خطرات ناشی از خروج ناگهانی گاز مایع ، مخازن مجهز به سوپاپ جریان اضافی یک طرفه می باشند که در صورت شکستگی کامل و یا ترک خوردگی لوله و یا ترک خوردگی لوله و یا شیلنگ زیرین مخزن ، بطور اتوماتیک بسته می شود .

ترک خوردگی باعث افزایش ناگهانی جریان از طریق شیر و در نتیجه باعث بسته شدن آن می گردد . وشیر مجدداً بـاز نخواهد شد مگر اینکه ، فشار متعادل شده باشد .

گازمایع نیز ، به مانند گاز طبیعی بی بو است . به منظور اینکه بتوان به وجود آن پی برد ، در نزدیکی و یا در منبع تغذیه کننده بودار می گردد . که اینکار یکی از ضروریات اولیه می باشد (گرچه در کاربرد هـــــای خاص استفاده از گاز بودار مقدور نمی باشد )مقدار بویی که باید به گاز مایع اضافه گردد توسط قوانین مربوطه معین می شود و فقط انواع خاصی از بوها کـــــه مورد تایید قرار گرفته اند باید استفاده شود .

هیچ گاز مایعی نباید بدون طی مراحل بودار شدن به بازار مصرف عرضه شود .

مطالب زیر خلاصه ای است از طبیعت گازمایع : یک هیدروکربن نفتی است که تحت فشار مختصری بصورت مایع ذخیره می شود و در دمای معمولی محیط به حالت گاز آزاد می شود . ذاتاً بی خطر است و در مجموع فقط زمانی خطرناک می شود که نشت کند . فشار بخار آن با افزایش دما ، سریعاً افزایش می یابد . زمانی که در دمای معمولی در هوا آزاد شود ، سریعا پخش می شود .

آتشها : جلوگیری و خاموش کردن آن

به منظور آگاهی از چگونگی مقابله با آتش سوزی ،درک اصول اولیه احتراق حائز اهمیت می باشد ـ دانستن این که چه عواملی آتش را بوجود می آورند و چگونه ترکیب می شوند . از آنجایی که ما گاز ذخیره شده را باید از آتش همجوار آن ؛ محفوظ نگه داریم ، می بایست آگاهی کامل به نحوه کنترل انواع آتش را داشته باشیم (نه فقط آتش سوزی هایی که در ارتباط با گاز مایع می باشند .)

سه روش اطفای حریق

آتش از سه عامل تشکیل شده است  ـ سوخت ، اکسیژن (که در هوا وجود دارد ) و گرما . عدم وجود هر یک از این سه عامل  ادامه آتش سوزی را غیر ممکن می سازد بنابراین ، اگر ما اکسیژن ، گرما و یا سوخت را از آتش دور کنیم دیگر آتشی وجود نخواهد داشت . اینها سه رکن اولیه برای هر آتشی ، و از جمله آتشی که با گازمایع می سوزد ، هستند .

همواره بیاد داشته باشید که فقط مخلوط گاز با هوا می سوزد . سوخت جامد ، سوخت مایع ، چوب ، کاغذ و هر ماده قابل احتراق دیگری در حالت اصلی خود نمی تواند بسوزد .

هریک از آنها در ابتدا تبدیل به یک گاز قابل اشتعال شده و این گاز در ترکیب با هوا می سوزد . شاید متوجه شده باشید که شعله برخاسته از یک ماده در حال احتراق با خود آن ماده در تماس نیست ، همواره فضای کوچکی بین آن دو هست که به

 

نظرر می رسد عمل سوختن در آنجا صورت نمی گیرد . در وهله اول ماده باید به گاز تبدیل شود و این گاز با هوا ترکیب یابد ، که این ترکیب در روی ماده قابل احتراق انجام نمی گیرد بلکه با فاصله کمی از آن صورت می گیرد .

سه عنصر آتش

روشی که برای مبارزه آتش سوزی اتخاذ می گردد بطورعمده بستگی به ماده در حال سوختن دارد .

سه روش کلی برای مقابله با آتش وجود دارد که هر یک با توجه به شرایط و ماده در حال اشتعال به کار می آیند . این سه روش از میان برداشتن یکی از سه عامل گرما ، اکسیژن و سوخت می باشد .

از بین بردن گرما . اینکار عموماً با استفاده از آب و یا آب پاش انجام می گیرد که در مورد آتشهای ناشی از سوخت جامد بسیار موثر است ولی تاثیر محدودی در کنترل آتشهای ناشی از سوختهای مایع و گازی شکل را دارد .

ـ آتش ها ... در مبارزه با آتش سوزی های ناشی از گاز مایع ، مناسب ترین روش دور کردن سوخت از آتش می باشد ولی ، سرد کردن نیز نقش بسیار مهمی را داراست .

در مواردی که آتش سوزی بر روی سوخت جامد باشد ، اطفاء حریق با سرد کردن ، که مانع از تبدیل ترکیبات قابل اشتعال سوخت بخار می شود ، انجام می گیرد . به عبارت دیگر ، با استفاده از آب ما می توانیم ماده مشتعل را به حدی سرد کنیم که حتی با وجود سوخت و اکسیژن خاموش شود .

بطور کلی سرد کردن در مورد بنزین و دیگر سوختهای مایع نمی تواند موثر باشد . چنانکه اگر در اینگونه موارد از آب افشان استفاده کنیم ، آب که سنگین تر از بنزین است فقط ته نشین شده و سوخت مایع که بروی آن قرار دارد در معرض شعله های آتش قرار خواهد گرفت و گرمای حاصله تولید بخار می کند که با هوا ترکیب شده و خواهد سوخت . در حریق های ناشی از گاز مایع نیز می توان از سرد کردن استفاده نمود ولی آنچنانکه در خطوط پایین تر توضیح خواهیم داد استفاده از روش مذکور در اینگونه موارد باید محدود باشد .

اطفای حریق ناشی از سوخت مایع

دور کردن اکسیژن .این روش در خاموش کردن آتشهای ناشی از سوخت مایع دارای اولویت است . بجای از بین بردن گرما ،

ما باید توجه خود را به دور کردن اکسیژن معطوف کنیم به گونه ای که روی مایع را بنحوی بپوشانیم .

اینکار را می توان با استفاده از لایه و یا پوششی از یک ماده انجام داد . بدون اکسیژن ، احتراق ادامه نیافته و آتش خاموش خواهد شد .

حریق سوختهای جامد را نیز می توان با استفاده از تکنیک پوششی (SMOTHERING) خاموش کرد . البته در صورتی که ماده پوششی به اندازه کافی در دسترس داشته باشیم تا مانع از رسیدن اکسیژن به سوخت شود . و موجب افت دما ، پایین تر از حد لازم برای احتراق ترکیب گاز و هوا شویم . اگر چه به سبب گرمای ساکن در سوخت جامد ، خاموش کن هایی که بوسیله بخار خشک  و یا مواد شیمیایی خشک بروی آتش پوشش ایجاد می کنند و از همین رو دارای کمی خاصیت خنک کننده گی هستند ، بدان صورت موثر نیستند و باید توسط یک آب افشان  ) WATER SPRAY) کــــــه موجب سرد کردن می شود کار آنها را تکمیل کرد .

 

 

 

 

 

 

اطفای حریق ناشی از سوخت های گازمایع

دور کردن سوخت . این روش مناسب ترین راه مقابله با آتش گازمایع است که با قطع کردن جریان سوخت از منبع تغذیه انجام می گیرد . به عبارت دیگر ، در سوختن چوب زمانی کـــــه گرمای آن گرفته شود ، سوخت (چوب ) ثابت و بی اثر باقی می ماند ولی در مورد گاز مایع ، اگر منبع تغذیه سوخت محدود نبوده و نشت گاز همچنان ادامه داشته باشد ، خطر اشتعال نه تنها از بین نمی رود بلکه بر عکس توسعه نیز می باید . گازی که همچنان در حال نشت کردن می باشد ممکن است از طریق منبع دیگری مجدداً مشتعل شود ، اگر مقدار تجمع گاز نشتی در یک جا زیاد باشد می تواند منجر به آتش سوزی شود که بسیار گسترده تر از آتش سوزی اولیه باشد .

بنابراین ، پیروی کردن از قوانین زیر ، حائز اهمیت است : پیش از خاموش کردن شعله های حریقی کــــــــه در آن گازمایع می سوزد باید ارتباط آن منبع تغذیه سوخت قطع گردد . اگر موفق به انجام اینکار نشدید ، بهتر آن است که بگذارید گاز به سوختن ادامه دهد تا اینکه شعله های آن را خاموش کرده و با اینکار موجب نشت گاز به اطراف شوید .

اگر منطقه همجوار مصون از سرایت آتش سوزی باشد ، سوختن گاز نشتی تا زمانی که منبع تغذیه آن خالی شود بی خطر خواهد بود .

نقش پر اهمیت سرد کردن

در کنترل آتش های گازمایع ، سرد کردن نقش بسیار مهمی را عهده دار است . می توان از آن برای قطع جریان سوخت از منبع تغذیه چه بطور مستقیم یا غیر مستقیم استفاده نمود .

تصور کنید که یک مخزن گازمایع در میان شعله های آتش محاصره شده است . گرمای حاصله موجب باز شدن سوپاپ اطمینان و آزاد شدن گاز در فضای اطراف می گردد . که البته این گاز بخاطر آتشی که در آنجا وجود دارد خواهد سوخت  . آتش ثانویه که ناشی از گاز آزاد شده از سوپاپ اطمینان می باشد بدلایلی ک قبلاً نیز ذکر شد ، نباید با دور کردن اکسیژن و یا گرما از آن خاموش شود ولی قسمت بالای مخزن توسط آب افشان می بایست سرد شود ، دمایی که در حال پایین آمدن است موجب کاهش فشار درون مخزن می شود که این امر منجر به بسته شدن سوپاپ اطمینان می گردد . و یا بسته شدن سوپاپ جریان سوخت نیز قطع می شود و بدینوسیله اطفای حریق به مناسبترین شکل خود انجام می گیرد .

در عین حال اگر آتش اولیه ناشی از منبع دیگری باشد ، می توان با آن به روش معمول مقابله کرد .گر چه ، همزمان باید آب افشانی مخزن ادامه داشته باشد تا از باز شدن مجدد سوپاپ رهانه جلوگیری به عمل آید .

این نکته ، موردی است که نمی توان بر اهمیت آن زیاد تاکید نمود . متاسفانه ، افراد ناوارد ممکن است به خاطر خاموش کردن آتش از وزش جریان باد بروی آتش استفاده نمایند ـ و یا اینکه توجه آنها به ساختمانهای مجاور معطوف گردد .

 

استفاده از آب بروی مخزن

در شماری از سوانح جدی که در سالهای اخیر رخ داده است مامورین خطای مذکور را مرتکب شده اند اگر مواد خاموش کننده آتش ، از جمله آب ، مقدارشان محدود باشد مخزنی که بروی کامیون آتش گرفته قرار داد ، توجه کمی را بـــــه خود معطوف می دارد و آب ، بیشتر به مصرف خاموش کردن آتش اصلی و هرچه که در نزدیکی آن قرار دارد می رسد .

در شرایط فوق ، آب باید همواره در قسمت فضای بخار و یا بروی مخزن پاشیده شود تا محتویات درون آن را سرد نموده و باعث کاهش فشار گردد . اینکار همچنین باعث خنک شدن دیواره مخزن در قسمت بخار و جلوگیری از کاهش مقاومت آن می شود.

استحکام دیواره مخزن در اثر حرارت خیلی زیاد ، کاهش می یابد . بنابراین سرد کردن قسمت بخار مخزن را ادامه دهید تا از هرگونه امکان ترک خوردگی در بدنه آن را که می تواند منجر به فاجعه ای بسیار بزرگتر از آنچه که حریق ابتدایی ایجاد کرده است باشد ، جلوگیری به عمل آورید .

ضرورت آموزش نکات فوق در بین کارکنان شرکتهای گازمایع و نیز آتش نشانی ها بسیار مبرم است .

همانطور که ذکر شد ، سرد کردن می تواند در خاموش کردن آتش گاز مایع چه بصورت مستقیم و یا غیر مستقیم موثر باشد . پاشیدن آب می تواند لایه ای از هوای خنک را در اطراف مامور آتش نشان ایجاد کرده و برای او امکان رفتن به درون آتش و بستن جریان گاز را بوجود آورد . این تکنیک ، در شرایطی که محل بسته شدن جریان سوخت در محاصره آتش باشد ، بسیار کار ساز است . تمامی تجهیزات گازمایع باید بطور کامل محافظت شده و همه آنها می بایست مجهز به دستگاه آتش خاموش کن باشند . مواد خاموش کننده آتش ، بــــــه اندازه مورد نیاز بایـــد در تاسیسات ذخیره سازی ، تاسیسات سیلندر پرکنی ، تریلرهای حمل جاده ای ، کامیونهای توزیع بالک و توزیع سیلندر و نیز وسائط نقلیه ارائه خدمات ، وجود داشته باشد .

انواع آتشها را بخاطر بسپارید .

در قسمت دیگری از این مقاله توضیحی داشتیم در مورد انواع آتش ـ آتشهای دسته « الف » «ب» و «ج» . اطلاعات مربوط به آنها را مطالعه کنید بدین ترتیب شما می توانید همواره تفاوتهای موجود در بین آنها را به خاطر آورید . این آگاهی شما اهمیت بسیار زیادی در انتخاب نوع تجهیزات مبارزه با آتش دارد .

مقررات کلی ، وجود آتش خاموش کن هایی مناسب را که با خاصیت خفه سازی حریق برای خاموش کردن آتشهای دسته «ب» موثر می باشند در تاسیسات و بروی کامیونها الزامی می داند . برخی از آتش خاموش کن ها برای کنترل کردن هر دو نوع آتش دسته «الف»و«ب» موثر هستند ، که البته این آتش خاموش کن ها به انواع دیگر ترجیح داده می شوند .

بهترین انواع

یک توافق کلی در مورد انتخاب نوع آتش خاموش کن برای مواد مختلف وجود دارد که ما را به استفاده از انواع شیمیایی خشک و یا دی اکسید کربن مایع محدود می نماید .

قسمتی از عملکرد مقررات ایمنی هر تاسیساتی باید آزمایش نوبت دار آتش خاموش کن ها باشد . و اینکه بعد از هر بار استفاده آنها در اطفای حریق باید مجدداً پر شوند . کارکنان تاسیسات باید آشنا به اطلاعات درج شده بر روی صفحه متصل به آتش خاموش کن که توسط UNDERWRITER LABORATORY ارائه شده است باشند .

دقت کنید که بهنگام خرید ، فقط آتش خاموش کن هایی را انتخاب کنید که برچسب UL را داشته باشند.

یک آتش ناگهانی ، تجربه ای جدید و متفاوت است . چیزی که سرعت عمل و تدبیر ، چاره اندیشی سریعی را در مقابل شرایط غیر قابل پیش بینی می طلبد یک فرد نمی تواند دقیقاً بداند که چه اتفاقی ممکن است رخ دهد بنابراین بسیار مهم است که تمامی شرایط ممکن را از قبل پیش بینی کنید .

 

 

 

 

برنامه ریزی مانور و تمرین

بهترین راهی که می توان بوسیله آن در زمینه اطفای حریق کسب مهارت نمود اجرای مانورهای تمرینی می باشد . تمامی کارکنان باید در بکارگیری خاموش کننده های آتش و دیگر تجهیزات ایمنی آموزش ببینند . یک مانور برنامه ریزی شده برای استفاده از این تجهیزات در فواصل معین زمانی ، می تواند بسیار ثمر بخش باشد .

قدمی فراتر از این مرحله ، شرکت جستن در اطفای یک حریق واقعی است چنین مانورهایی را اداره های آتش نشانی محلی می توانند به جهت مفید بودن برای کادر خود و کارکنان شرکت گاز مایع ترتیب دهند . گرچه این مانورها باید با دقت برنامه ریزی شده و تحت نظارت فردی باشد که آشنایی کامل با تکنیک های اطفای حریق و نیز ویژگیهای گازمایع دارد .

از الگو های ثابت در یک چنین مانورهایی باید استفاده شود و شماری از این الگوها در ادارات منطقه ای نگهداری می شود . به افراد صلاحیت دار نیز می توان از طریق اتحادیه گازمایع کشور دسترسی یافت . نکته ایی که باید بر آن تاکید کرد این است که چنین فعالیت هایی را نباید به عهده افراد مبتدی گذاشت .

دسته بندی آتشها

به منظور ساده تر کردن مطالب مربوط به آتش و روشهای مقابله با آن ، آتش ها را بر اساس نوع سوختی که از آن ناشی می شوند و نیز عوامل مهم دیگــــه تاثیر گذار بر روشهای کنترل می باشند بــــه سه گروه دسته بندی کرده اند که در زیر به توصیف و نحوه کنترل هر یک ا ز این سه نوع آتش می پردازیم :

آتش های دسته «الف» :

 

این دسته شامل انواع گوناگونی از مواد اشتعال جامد و یا غیر سیال از جمله چوب ، زغال سنگ ، کاغذ ، منسوجات ، لاستیک و زباله می باشد و بهترین راه مقابله بــــــــا این نوع آتشها گرفتن گرما از آنهاست . آب بهترین وسیله برای انجام این منظور می باشد .

خاموش کننده های شیشمایی خشک و یا دی اکسید کربن از آتشها ی دسته الف جلوگیری بعمل می آورند ولی خاموش کردن نهایی این آتشها باید با سرد کردن توسط آب و یا محلولهای آبی صورت گیرد . گرچه امروزه حداقل یک نوع خاموش کن شیشمایی خشک چند منظوره با پایه مونوفسفات آمونیم در دسترس می باشد که سریعاً باعث فرو کش کردن شعله های آتش شده و پوشش در اطراف آتش بو جود می آورد که موجب کند شدن آتش گشته و مانــــــع از شعله ور شدن مجدد آن می گردد .

در مقابله با آتشهای دسته «الف » اگر از خاموش کنهایی استفاده می کنید که روی شعله را می پوشانند (نظیردی اکسید کربن ) باید آن را به قسمت پایه آتش بپاشید تا بخار خنثی بوسیله جریان هوا بدرون آتش کشیده شود .

آتشهای دسته «ب» :

 این دسته شامل مایعات و بخارات قابل اشتعال می باشد .یکی از راههای موثر مبارزه با این نوع آتش ها ، خفه کردن آنها با یک گاز خنثی مثل دی اکسید کربن (co2) می باشد .

طریق دیگر مبارزه استفاده از خاموش کننده های شیمیایی خشک است که ترکیبات حاصل از واکنش شعله را در قسمت میانی آتش خنثی ساخته و بدینوسیله منجر بــــــــه کاهش میزان احتراق (میزان روند تکاملی گرما ) و خاموش شدن آتش می گردد .

شرایطی که برای آتش سوزی حاکم است ، نقش بسیار تعیین کننده ای را در انتخاب وسیله مبارزه با آن دارد . کف دی اکسید کربن برای خاموش کردن آتش سوزی های کوچک مناسب می باشد . مه آب نیز در این مورد توصیه می شود . با این وصف شرایط آتش سوزی ، چه در انتخاب وسیله مورد استفاده برای خاموش کردن و چــــــه در تعیین روش کار بسیار مهم می باشد . باید پس از قطع نشتی اقدام به خاموش کردن آن نمود.

 

آتش های دسته «ج»

 

این دسته شامل آتش سوزی در تجهیزات الکتریک می باشد و بهترین راه مقابله قطع جریان برق و خفه کردن آتش است و مبارزه با این نوع آتش در صورت انتخاب روش نادرست می تواند برای مامور اطفای حریق خطرساز باشد. به علت اینکه کف ها رسانای جریان الکتریسته هستند لذا هرگز نباید از آنها در خاموش کردن اینگونه آتشها استفاده شود . استفاده از آب آنهم نه بصورت جریان مستقیم آن بلکه با بکار بردن یک مـــــــه افشان درفاصله ای نزدیک بــــــــــه آتش میتواند بیخطر باشد . (FOGNOZZLE)

در تمامی موارد ، بهتر آن است که در صورت امکان ابتدا جریان برق قطع شده و سپس با آتش مقابله شود . پس از قطع جریان الکتریسیته می توان از خاموش کننده های شیمیایی خشک و یا دی اکسید کربن استفاده کرد .

آتش خاموش کن ها :

انواع / مزایا/ و کاربرد آنها در انواع آتشها

انواع مختلفی از مواد خاموش کننده آتش وجود دارد که کار سازترین آنها مواد شیمیایی خشک ، دی اکسید کربن ، کف و آب افشان می باشد .

هر یک از آنها در جایی که بیشترین اثر مفید را داشته باشد به کار برده می شود و تعدادی از آنها دارای محدودیت های جدی در کاربردشان هستند .

مواد شیمیایی خشک

امروزه این مواد جای مهمی را در امر اطفای حریق به خود اختصاص داده اند . شماری از آنها در بازار وجود دارد که هریک از آنها دارای مزایای خاصی می باشد . محفظه های آنها نیز از نظر اندازه ، شکل ، سبک و ظرفیت بسیار متنوع هستند .

هریک از آنها را باید با توجه به شرایط لازم انتخاب کرد . کمپانی آنسول (ANSUL.CO)که یکی از تولید کنندگان مهم اینگونه مواد است فرمول سه نوع اصلی از این مواد شیمیایی خشک را به قرار زیر ارائه می دهد : بیکربنات سدیم ـ بیکربنات پتاسیم و مونو فسفات آمونیم .

خاموش کننده یی که با پایه بیکربنات سدیم است برای کنترل آتشهای دسته «ب» و «ج» توصیه می شود .

همچنین مناسب استفاده در کشتیرانی است .

کاربردهای ویژه آن شامل حفاظت از وسائطه نقلیه موتوری ، هواپیما ، فرودگاه و راه آهن می باشد . این ماده شیمیایی بـــــه گونه ای عمل آمده است که بهنگام کاربرد دارای جریان آزاد بوده و دفع کننده آب باشد . و جزء مواد « سازگار با کف » است : یعنی ، کمترین اثر را در تجزیه کف دارد و امکان استفاده از آن را در اطفای سریع حریقهای ناشی از مایعات قابل اشتعال که با ایجاد پوششی از کف بروی مایع و ممانعت از احتراق مجدد آن انجام می گیرد ، به دست می دهد .

 

این ماده شیمیایی برای خاموش کردن آتشهای دسته «الف» مناسب نمی باشد . خاموش کننده ای با پایه بیکربنات پتاسیم نیز برای کنترل آتش های دسته «ب» و «ج» توصیه می شود . مزیت اصلی این خاموش کننده توانایی آن در ممانعت از شعله ور شدن مجدد آتش می باشد . بهمین علت ، استفاده از آن برای پرسنل بی تجربه ایی توصیه می شود که بی اطلاع از امکان احتراق مجدد آتشی که به نظر خاموش شده می رسد ، باشند . این ماده برای خاموش کردن آتشهای دسته «الف» مناسب نیست .

از سوی دیگر ، مونوفسفات آمونیم مناسب برای استفاده در هر سه نوع آتش «الف» «ب» و «ج» می باشد . مزیت اصلی این ماده آن است که لزوم استفاده از یک خاموش کننده ثانوی را از بین می برد . باعث فروکش کردن سریع زبانه های آتش شده و بهنگام استفاده بر روی سطح داغ آتش باقی مانده و لایه پوششی نازکی را ایجاد می کند که باعث کند کردن آتش شده ، از سوختن بیشتر ممانعت بعمل آورده و از شعله ور شدن مجدد جلوگیری می کند .

دی اکسید کربن

     CO2 یک گاز خنثی می باشد که راه را بر نفوذ اکسیژن مسدود کرده و آتش را خفه می سازد . برای آتشهای دسته «ب» و «ج» مناسب است استفاده از این ماده در فضای سر پوشیدن و در جاهایی که باد و یا مکش نتواند آن را از روی آتش دور سازد توصیه می شود . چون ته مانده ای از خود بجا نمی گذارد بنا براین باعث خسارت ثانوی نیز نمی شود .

موادی را که خاموش می کند از قبیل غذا ، روغن ، موم ها ، و نظایر آن را ، آلوده نمی سازد . سمی نبوده و خاصیت خورندگی ندارد بهمین دلیل نمی تواند باعث یخ زدگی و یا آلودگی قسمتهای متحرک کپسول خاموش کننده شود .

دی اکسید کربن برای اطفای حریق های دسته «الف» مناسب نمی باشد ، اگر چه آتشهای کوچک از این نوع را می تواند کنترل کند .

آب

آب در مورد آتشهای دسته «الف» و «ب» بسیار موثر است ولی بدلیل خاصیت رسانایی که دارد ، هرگز نباید در مورد آتشهای دسته «ج» به کار گرفته شود . (مگربصورت مه) جریان الکتریسته ایی که از طریق آن بر قرار می شود می تواند کشنده باشد .

آب به سبب دو ویژگی که دارد در خاموش کردن آتش گازمایع بسیار موثر است قابلیت آن در فرونشاندن آتش ، زمانی که با فشار پاشیده می شود و همینطور قابلیت آن در خنک کردن مواد در حال سوختن و فضای اطراف آن بصورت یک افشانه ، دیوار محافظی را در اطراف مامورین آتش نشانی ایجاد می کند تا بتوانند به درون آتش نفوذ کرده ، شیر و یا آنچه را که راه جریان سوخت را قطع می کند ، ببندند.

همچنین از آب برای خنک کردن مخزن استفاده می کنند تا مانع از ایجاد فشارشده و از کاهش مقاومت بدنه آن جلوگیری بعمل آورد .

کف                                                                                                                                                   این خاموش کننده برای استفاده در آتشهای دسته «الف» و «ب» مناسب می باشد . همچنانکه در بالا متذکر شدیم ، استفاده از کف تواماً با یک ماده شیمیایی خشک سازگار با آن باشد ، می تواند در اطفای حریق بسیار موثر واقع شود . در ابتدا ماده شیمیایی خشک بکار برده می شود و سپس با بکارگیری کف مانع از احتراق مجدد آتش می شویم .

برای سالهای طولانی ، کف بصورت گسترده ای در صنعت نفت مورد استفاده قرار گرفته است . این ماده برای خاموش کردن آتش در حوضچه ها ، بشکه ها و یا محفظه هایی که خروجی آنها به اندازه ای گشاد باشد که بتوان کف را به دیواره داخلی آنها پاشید مثمر ثمر می باشد . در مقابل ، آب در آن اثر می گذارد و سریعاً در الکل و استن حل می شود . برای اینکه بیشترین اثر را داشته باشد ، باید حجم زیادی از آن را استفاده کرد . این خاموش کننده عملاً بر تمامی انواع آتش بی اثر می باشد . و در مورد آتشهای دسته «ج» نباید بکار برده شود .

جلوگیری و کنترل آتشهای ناشی از گاز مایع

 

حقیقتاً از وقوع تمامی آتشهای گاز مایع می توان جلوگیری بعمل آورد . در صورتی که تجهیزات بدرستی انتخاب شده باشند ، نحوه نگهداری از آنها صحیح بوده و کار جابجایی گازمایع بدرستی انجام گیرد . تنها مشکلی که ممکن است ما مجبور به مقابله کردن با آن باشیم بروز آتش سوزی در اثر سوانح طبیعی است که آنهم خارج از کنترل انسان می باشد . ولی از آنجایی که همه تجهیزات بدرستی انتخاب ، نگهداری و به کار گرفته نمی شوند ما ناچار باید این حقیقت را بپذیریم که سوانح و آتش سوزی وجود خواهد داشت و برای کارکنان گاز مایع ضروری است که نحوه مقابله با اینگونه حوادث را بخوبی بدانند .

انتخاب تجهیزات ، نصب و نگهداری آنها ونیز جابجایی گاز مایع توسط قوانین و مقررات مختلفی که در این مورد وضع شده ، آموزش داده می شود و در بخش بعدی در مورد هر یک از مراحل مذکور به توضیح جزئیات بیشتری خواهیم پرداخت . ولی در عین حال باید نگاهی کلی به آنچه که مربوط به جلوگیری و کنترل سوانح غیر قابل پیش بینی گازمایع می باشد ، داشته باشیم .

چگونه می توانیم مانع از بروز یک حادثه پیش بینی نشده شویم ؟ همانطور که می دانید ، گاز ماهیتاً بی خطر است ، ولی بعنوان سوخت از آن استفاده می شود و منظور از سوخت چیزی است که باید بسوزد . بنابراین هدف نهایی از پیشگیری سوانح گازمایع در واقع جلوگیری از سوختن آن در شرایطی نابجا می باشد .

و این هدف با هفت اصل کلی که به قرار زیر هستند دارای ارتباطی نزدیک است :

1- مهندسی طراحی و ساخت خوب :

    همانطور که قبلاً نیز ذکر شد قوانین و مقرراتی وضع گردیده که طراحی و ساخت تجهیزات مورد استفاده در صنعت گازمایع را تحت پوشش می گیرد . این قوانین که بر اساس مطالعات و تجربیات وضع شده اند و با وجود اینکه ایمنی صد در صدی را نمی توانند تضمین کنند ولی طراحی و ساخت تمامی تجهیزات باید به تبعیت از آنها صورت گیرد .

قوانین مذکور دائماً مورد تجدید نظر قرار گرفته و مطابق با شرایط روز تغییر می یابند و بسیاری از این تغییرات نتیجه مستقیم تحقیقات در مورد سوانح است . تحقیقاتی که مکرراً نکات پیش بینی نشده در قوانین قبلی را آشکار می سازد . باید قبول کرد که عوض شدن مقررات امری ناگهانی نیست بلکه بدرستی بر اساس شناخت ما از خطرات می باشد . تمامی تجهیزات باید دارای ویژگیهای لازم باشند .

2- انتخاب صحیح تجهیرات برای کار مورد نظر.

    این مورد در واقع پیرو اصل شماره 1 است یعنی : شرکت های گازمایع فقط باید تجهیزاتی را برگزینند که طراحی و ساخت آنها مطابق با استانداردهای اجرایی باشد که توسط قوانین تعیین و برای کار مورد نظر طراحی شده باشد برای مثال ، اگر شرکتی در کار فروش پروپان ( که امروزه متداولترین گازمایع است که در بازار مصرف وجود دارد ) باشد ، هرگز نباید از مخازنیکه که برای گاز بوتان طراحی شده استفاده نماید . زیرا مخازن بوتان برای کار با فشار کم ساخته شده اند و مناسب پروپان نیستند .

استفاده از یک مخزن بوتان برای ذخیره سازی پروپان ، در حقیقت ، سر پیچی کردن از قوانین ایمنی و عقل سلیم است . همینطور انتخاب تجهیزاتی که نامرغوب و غیر مجاز ساخته شده است ، بسیار خطرناک می باشد . تجهیزات مورد استفاده باید مرغوب بوده و برای کار مورد نظر طراحی شده باشند .

3- نصب درست

بهترین تجهیزات در صورت عدم نصب صحیح و دقیق ، می توانند بد عمل کنند . انتخاب محل نصب از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است : برای مثال ، از نصب مخازنی که خیلی محکم در جای خود مستقر نشود ، یا در جایی قرار گرفته باشد که توجه بچه ها را برای بازی با آن بسوی خود جلب کند ، و یا در مسیر عبور و مرور باشد و یا در محلی نصب شده باشد که برای دسترسی به آن باید از محوطه ای عبور کرد که ایمنی ندارد ، بهر قیمتی باید ممانعت بعمل آورد .

فروشندگان گازمایع با شتابی که در کار اتمام یک تاسیسات از خود نشان می دهند ، متوجه می شوند که مخزن را در جایی نصب کرده اند که تانکر های حمل برای رسیدن به آن مجبور به عبور از روی یک چاه فاضلاب هستند . وزن تانکر می تواند باعث فرو ریختن قسمتی از زمین که روی چاه را پوشانده و نتایج فاجعه آمیزی به بار آورد .

یکی دیگر از خطرات ناشی از عدم انتخاب محل مناسب و نصب صحیح ، استقرار مخزن در جایی است که مسطح نبوده و بوسیله بلو ک ها و آجرهای متزلزل بعنوان پایه در جای خود قرار میگیرد . محل مناسب برای مخزن باید به دقت انتخاب و آماده شود . (جزئیات نصب ، نظیر این مورد در بخش بعدی گنجانده شده )

4- نگهداری خوب

بهترین تجهیزات نیز در طولانی مدت با عدم نگهداری صحیح خراب می شود در حقیقت هر چیـــــزی زنگ زده و فرسوده می شود . فنرها کهنه می شوند . سوپاپ ها ممکن است گیر کنند اتصالات لوله کشی نشت پیدا می کنند لوله ها زنگ می زنند به سبب وجود لرزش ، لوله ها ممکن است از خط خود خارج شوند . در کامیونهای حمل لاستیک ها فرسوده می شوند و ترمزها  ممکن است خراب شوند نگهداری خوب مستلزم یک برنامه بازرسی خوب با کنترل ها و آزمایش های مکرر تجهیزات می باشد

سوپاپ های اطمینان و نیز سوپاپ های جریان اضافی مدام باید کنترل شوند شیلنگ را باید بازرسی نمود و قبل از اینکه خراب شود باید آن را تعویض کرد .

5- مراقبت خوب از تاسیسات

«مراقبت از تاسیسات و نگهداری تجهیزات » تواماً انجام می پذیرند ولی کار مراقبت از تاسیسات کاری روزمره است نباید اجازه داد که علف های هرز در نزدیکی مخازن رشد کنند . زیرا خطری برای ایجاد آتش سوزی هستند. باید محل مشخصی برای نگهداری تجهیزات قابل حمل وجود داشته باشد و زمانیکه کار با آنها به اتمام رسید کارکنان می بایست آنها را بجای خود برگردانند . مواد قابل اشتعال باید از مخازن گازمایع دور نگه داشته شوند و سیلندرها باید به دور از مسیر حرکت وسائط نقلیه بطور صحیحی بر روی هم چیده شوند .

6- روشهای مناسب راه اندازی

این عنوان دنیایی از جزئیات مراحل راه اندازی را در بر می گیرد کــــــــه شامل اقدامات بسیاری از جمله بازکردن و یا وصل شیلنگ ها ، بستن شیرها ، و محافظت کردن است ـ برای مثال ، گشتن بدور کامیون توزیع ، پس از تحویل بار ، به منظور مطمئن شدن از اینکه شیلنگ ها وصل نیستند ، دنده پنج ها از جلوی چرخها برداشته شده اند و غیره بسیاری دیگر از آن موارد مسئله تشخیص دادن است ، برای مثال امتناع نمودن از پر کردن مخازنی که ایمنی ندارد .

البته اگر شرکت گاز مالک تمامی مخازن خود باشد احتمال وقوع چنین خطری نباید وجود داشته باشد ، لکن در بسیاری از موارد ، خریدارانی هستند که مالک مخازن می باشند و یا اینکه مخازن را بهمراه تجهیزات از فروشنــــــــدگان دیگری ابتیاع نموده اند و یا شاید یک خریدار شخصاً مخزن ارزان قیمتی را ساخته باشد . این مسئولیت بعهده راننده تانکر است تا از پر کردن مخازنی که فاقد پلاک شناسایی می باشند خودداری کند . پلاک مذکور نشان می دهد که مخزن بدرستی ساخته شده و طراحی آن مناسب با سوختی است که باید در آن جای گیرد (البته یک مورد استثاء این است که طراحی مخزن بهتر از آنچه که برای سوخت مورد نظر ، لازم است باشد ـ برای مثال ، یک مخزن پروپان که بخواهیم گاز بوتان را در آن بریزیم .

حتی اگر تجهیزات از نوع مناسبی باشد ، می تواند بنا به دلایلی کیفیت خود را دست بدهد . مثلاً ، سوپاپ رهانه (شیر اطمینان ) ممکن است غیر قابل استفاده شود .

 

7- ارائه دستور العمل صحیح به خریدار

پس از اینکه تاسیساتی احداث شد و بطور کامل مورد آزمایش قرار گرفت ، خریدار باید با نکات حساس سیستم آشنایی پیدا کند . می بایست به او توصیه کرد که در شرایط اضطراری ، نظیر نشت و یا آتش سوزی اولین اقدام وی باید بستن جریان گاز از منبع باشد . سپس باید مامورین گاز را مطلع سازد تا همه گونه اقداماتی را که می تواند ضروری باشد انجام دهند . اگر که بدنبال محل نشتی باشد باید به او هشدار داد که فقط یک راه مطمئن برای انجام اینکار وجود دارد و آن استفاده ار آب صابون

و یا هر ماده کف کننده دیگری است . هرگز از یک شعله آتش برای پیدا کردن محل نشتی استفاده نکنید .

می بایست در مورد استفاده نابجا از گازمایع ، مثلاً باد کردن لاستیک ها توسط آن ، به وی هشدار داد . زیرا عملی بسیار خطرناک است بسیاری از خریداران که گرایش ناآگاهانه ای دارند ، متوجه می شوند که گازمایع دارای ویژگی فشار می باشد که می تواند مقاصد دیگری ، به غیر از صرفاً سوخت بودن مفید باشد . بنابراین وسوسه برای استفاده از آن در باد کردن لاستیک ها ، رنگ پاشی و کارهای مشابه بسیار قوی است . از او مصرانه بخواهید که در مقابل چنین وسوسه هایی مقاومت کند .

اگر از تمامی فوق الذکر پیروی گردد و اگر ارائه دستور العمل صحیح به خریدار ـ بتواند صد در صد موثر واقع افتد ، امکان وقوع حادثه بطور قطع به حداقل کاهش خواهد یافت . لیکن ، ما می دانیم که در این امر باید با عوامل انسانی سر و کار داشته باشیم . مردم کارهای خطرناک و احمقانه انجام می دهند و بهمین علت تمامی کارکنان باید از اقدامات لازم در شرایط اضطراری که احتمال دارد یک نشتی و یا آتش سوزی باشد ، آگاهی داشته باشند .

پس بگذارید بطور خلاصه طبیعت گازمایع را که در بخش دوم با جزئیات بیشتری شرح داده شده مرور کنیم . گازمایع همواره تحت فشار است بنابراین ، هرگونه ترک خوردگی در سیستم می تواند منجر به نشت گردد . و هنگامی که در معرض هوا قرار گیرد ، فوراً متصاعد یا بخار شده و سریعاً پخش می شود . در حدود 5/1 بار سنگینتر از هواست بهمین دلیل همواره گرایش به سطوح پایین تر دارد . حتی اگر در یک تله طبیعی ته نشین شده باشد ، نهایتاً پخش خواهد شد ، گرچه برای اینکار نیاز به تهویه کردن می باشد ولی در هر صورت خیلی به کندی پراکنده می شود .

پروپان در دمای 70 درجه فارینهایت دارای فشار بخار 110 پوند بر اینچ مربع می باشد . و از آنجائیکه امروزه ترکیب اصلی گازمایع ، پروپان است باید بدانیم که این گاز حتی در یک روز نه چنان گرم ، دارای فشار بالایی است .

زمانی که گاز مایع نشت می کند ، میزان خطر ناشی  از آن بستگی به ترکیب گاز با هوا دارد . این گاز محدوده کاملاً کمــــی برای مشتعل شدن دارد . بالاترین حد آن 5/9%  در هوا و پایین ترین آن 4/2% می باشد .

بنابراین غلظت بیش ار حد آن در نزدیکی محل نشت خیلی بیشتر از مقداری خواهد بود که قابلیت اشتعال داشته باشد . بزرگترین خطر آتش سوزی در بیرون از این محدوده متراکم شده می باشد . اطراف ابرهای بخار گازمایع محوطه خیلی خطرناکی است و آن دسته از کارکنانی که درگیر خاموش کردن آتش نیستند باید از بروز آتش جلوگیری کنند و یا اینکه با آتش سوزی جلوگیری کنند و یا اینکه با آتش مقابله نمایند . از آنجائیکه جلوگیری کردن از آتش سوزی ترجیحاً در اولویت قرار دارد ، بگذارید  در نظر بگیریم بهنگام نشت گاز ، چه اقداماتی را می توان در این راستا انجام داد .

پنج اقدام ایمنی :

پنچ اقدام اساسی ایمنی وجود دارد که باید سریعاً نسبت به انجام آن اقدام نمائیم . آنها به قرار زیرند :

1- قطع کردن نشتی

2- جلوگیری از اشتعال ناگهانی

3- جلوگیری از ورود گاز در سطوح پایینی ساختمان

4- دور کردن مردم از منطقه خطر

5-پراکنده کردن گاز آزاد شده

بطور کلی از پنج مرحله فوق ، انجام دو مورد اول قبل از بقیه صورت می گیرد ، ولی ترتیب انجام دیگر مراحل با توجه به وضعیت تغییر خواهد کرد . از جمله موقعیت محل نشت ، نزدیکی ساختمانها ، ترافیک حمل و نقل وسائط نقلیه مجاور ، و بسیاری از شرایط دیگر که وخامت نشت را تشدید می نماید .

با اگاهی از اینکه گاز مایع سنگین تر از هوا ست ، ما می توانیم تا حدی بدرستی جهت جریان گاز را پیش بینی کنیم . اگر نشتی آن در فضای باز باشد گرایش آن برای جمع شدن در سطح زمین خواهد بود و در فضای بسته ، در کف طبقه زیرین جمع خواهد شد . جهت جریان آن همواره در مسیر باد وسراشیبی می باشد . در صورتی که به مقدار قابل اشتعال در معرض هرگونه جرقه ای که گرمای آن برای شروع احتراق کافی باشد قرار گیرد ، خواهد سوخت . و این می تواند شامل آتش روباز ، کبریت ، چراغ اطمینان دستگاهها ، جرقه های ایجاد شده توسط کلیدهای برق یا موتور ها ، سیستم های احتراق خودکار ، لوله اگزوزهای داغ ، و هر گونه منبع گرمایی دیگر باشد .

این گاز در هوای ساکن به کندی و در هوا جریان دار با سرعت بیشتری پخش می شود ، بنابراین منطقه خطر بیشتر در هوای ساکن قرار گرفته و متمرکز خواهد شد . ولی در هوای جریان دار ، منطقه خطر گسترش خواهد یافت با این احتمال که با یک پس جرقه (FLASH BACK ) تمامی گاز آزاد شده تا محل نشتی آتش می گیرد .

پراکنده کردن گاز می تواند مسئله خطرناکی باشد . تهویه هوا می تواند کار مفیدی باشد ولی از یک هواکش الکتریکی نباید استفاده شود زیرا موتورهای هواکش در معرض هوا قرار دارند و در صورت جرقه زدن باعث اشتعال گاز می گردند ، هرگونه تجهیزات الکتریکی باید فوراً خاموش شود .

 

 

جلوگیری از جریان یافتن گاز :

هنگامی که حجم بزرگی از گاز نشت یافته را باید به فضای باز هدایت نمود و پراکنده ساخت جریان پر فشار آب شیلـــــنگ ، می تواند بی خطر و موثر باشد . اگر هرگونه جریانی در هوا وجود داشته باشد ، جهت نزدیک شدن گاز از سمت بادگیر خواهد بود و جریان آب باید به محوطه ای پاشیده شود که می دانیم و یا گمان می بریم که گاز در آنجا فرونشسته است .

در پراکنده کردن گاز توسط یک شیلنگ آب ، باید مانند جارو کردن برگها از روی چمن توسط جریان آب عمل کنید افشانک شیلنگ را سریعاً به این سو و آن سو تاب ندهید ، بلکه جریان آب را در امتداد سطح مورد نظر به آرامی پیش برید . با این عمل فشار هوایی که در جریان آب است افزایش یافته و گاز را به بیرون می راند . در اینجا هدف مرطوب کردن گاز نیست ، بلکه راندن هوا به درون گاز و رقیق کردن آن تا میزان غیر قابل اشتعال در کمترین فرصت ممکن است .

احتمال دیگری که باید در نظر گرفت آتش سوزی است که در آن گاز مایع از یک شکافی که در مخزن ذخیره سازی و یا در خط لوله وجود دارد به بیرون تراوش می کند . اقدامات ضروری به قرار زیرند:

1- قطع کردن جریان گاز

2- خاموش کردن هر آتشی که گاز ممکن است آن را مشتعل ساخته باشد.

توجه داشته باشید که تحت هر شرایطی مهمترین اقدام اولیه قطع کردن جریان گاز است . گازی که در حال سوختن است در بسیاری از موارد نمی تواند خطرناک باشد زیرا در روندی تدریجی خود را از بین می برد . بنا براین هرگز پیش از قطع کردن جریان گاز اقدام به خاموش کردن آتش ننمائید .

سومین خطر

سومین موقعیت خطرناکی که می تواند وجود داشته باشد ، نشت و سوختن گازمایع در اثر گرم شدن بیش از حد مخزن و یا سیلندر است . در اثر فشار ناشی ار این گرما سوپاپ اطمینان باز شده و قسمتی از محتویات مخزن را بــــــــــه بیرون تخلیه می کند ،که در صورت احتراق ، این گاز همچون مشعلی خواهد سوخت .

تا زمانی که آب در قسمت بخار و خط لوله مخزن پاشیده شود سوختن گاز رها شده ماهیتاً خطرناک نخواهد بود . زیرا اگر مخزن به درستی طراحی و نصب شده باشد ، مشعل مذکور بی هیچ ضرری در هوا خواهد سوخت .

تخلیه قسمتی از محتویات  مخزن منجر به تبخیر در قسمت مایع مخزن و جایگزینی بخار رها شده می شود این عمل مخزن را خنک می سازد و بنا بر این سوپاپ اطمینان در مدت کوتاهی بسته می شود . اگر گرمایی کـــــــه مخزن از بیرون دریافت می کند ، ادامه یابد ممکن است مجدداً فشار لازم برای عمل کردن سوپاپ اطمینان بر قرار شود .

اقداماتی که در حوادث ناشی از گاز مایع که شامل نشت بهمراه آتش سوزی و نشت بدون آتش سوزی می باشد ، باید اتخاذ گردد ، بطور موثر و خلاصه شده ای طی یک سری روشهای توصیه شده بیان شده است که چندین سال قبل توسط مهندسین شرکت نفت فیلیپ (PHILIP PETROLEUM CO ) به چاپ رسیده است . و این صفحات بازسازی از آن می باشد .

اقداماتی برای جلوگیری از آتش سوزیهای گازمایع

پیش احتیاطهای اولیه

1- به منبع نشت گاز و یا آتش سوزی از سمت خلاف جهت باد نزدیک شوید .

2- تمامی افراد را از محوطه ابر بخار دور نگه دارید . در صورت لزوم تمامی منطقه ای را که در مسیر ابر بخار قرار دارد سریعاً تخلیه کرده و همزمان تمامی منابع آتش زا را از میان بردارید .

3- نظم و آرامش را در منطقه حفظ کرده و تمامی افراد را حداقل تا فاصله 200 فوت از محل دور کنید به استثناء آن عده ای که وجودشان برای رویارویی با وضعیت پیش آمده ضروری است .

نشت گازمایع بدون آتش سوزی

1- اگر گازی که در حال نشت کردن است آتش نگرفته باشد ، هر شیری را که در دسترس بوده و جریان را قطع می کند ببندید . اگر یک تانکر حمل گازمایع در گیر چنین مشکلی شده باشند با در نظر گرفتن امکان قطع جریان نشتی با کارکنان تاسیسات مشورت کنید .

2- پاشیدن آب در پراکندن بخار گازمایع خیلی موثراست . اگر در دسترس داشته باشیم هر چه زودتر باید از آن استفاده کنیم و آن را در پهنایی که مسیر عبور بخار است پاشیده و بخار را به یک محلی مطمئن برانیم .

افرادی که شیلنگ آب را در دست دارند باید از وارد شدن در ابر بخار خودداری کرده و می بایست در پشت آب افشانه بصورت خم شده قرار گیرند تابدینگونه از تشعشات گرمایی ناشی از اشتعال غیره منتظره بخار نسبتاً در امان بمانند .

3- در برخی از مواردی که گاز از یک مخزن نشت می کند ، بسیار مطلوب است که آن را به یک محوطه دوری ببریم که در آنجا این نشتی بدون وجود خطر احتراق ادامه یابد مثل یک جاده مسدود و متروک و یا یک دشت باز هرچند ، اگر قرار بر انجام اینکار باشد ، مخزن را فقط بحالت ایستاده باید بدانجا حمل نمود هرگز مخزن را طوری نکشید که منجر به صدمه زدن به شیرها و لوله کشی آن شود . هرگونه اقدامی برای برگرداندن مخزن به حالت ایستاده باید با دقت تمام صورت گیرد تا آسیبی به شیرها و لوله های آن وارد نشود .

4- اگر به شیری که بتواند جریان گاز را قطع کند دسترسی نداشته باشید در صورت مقتضی ، سوزاندن گاز را مد نظر بگیرید تا از پراکنده شدن ابر بخار ممانعت بعمل آورید . هنگامی که تصمیم گرفتید انجام اینکار به صلاح می باشد ، پس از دور شدن تمامی پرسنل از محل ، کار را با فاصله ای مطمئن و از سمت خلاف جهت باد و نزدیک به محل نشت انجام دهید .

در بسیاری از موارد ، با سوزاندن بخار ، تحت شرایط کنترل شده ، می توان از بروز خطرات جدی جلوگیری بعمل آورد . چنین شرایطی استفاده از آب در حد کافی را می طلبد برای اینکه بتوان بدنه مخزن و نیز لوله کشی بیرونی را خنک نگه داشت ، تا آتش بی هیچ خطر شکستگی مخزن و یا لوله ها به سوزاندن سوخت ادامه دهد .

نشت گازمایع توام با آتش سوزی

1- بعنوان یک اصل کلی ، آتش ناشی از گاز مایع نباید خاموش گردد مگر اینکه جریان نشتی بلافاصله قطع شود .

2- اگر گاز نشت کرده آتش بگیرد ، هر چه سریعتر ، حجم زیادی از آب را بر روی تمامی سطوحی که در معرض گرما قرار دارند بکار برده و بتدریج از طرفین به مخزن نزدیک شده و آب را بر روی لوله کشی ها سطوح فلزی مخزن ، مخازن جنبی تجهیزات و یا سطوح قابل اشتعال که در معرض شعله های آتش و یا تشعشات شدید گرمایی قرار دارند متمرکز کنید . زمانی که ادامه استفاده از حجم زیاد آب ضروری بنظر می رسد ، بکار بردن نگهدارنده های شیلنگ و یا کنترل کننده های نازل بسیار مطلوب است .

3- با توجه به شرایط در مورد امکان قطع کردن سوخت مخزن با راننده تانکر حمل و یا پرسنل عملیاتی تاسیسات مشورت کنید . قطع کردن جریان سوخت مایع اولین مسئله ای باشد که توجه ما را بخود معطوف می دارد .

4- خاموش کننده های شیمیایی خشک یا دی اکسید کربن برای اطفای حریقهای کوچک ناشی از گاز مایع مناسب هستند و موثرترین آنها خاموش کننده های شیمیایی خشک می باشند .

بهنگام استفاده از هر دو نوع ماده خاموش کننده ، باید ماده را مستقیماً بر روی جریان گازی که در زیر شعله ها قرار دارد بپاشیم .

5- اگر تنها شیری که می تواند جریان سوخت را قطع کند در میان شعله های آتش قرار گرفته باشد . احتمال بستن شیر را با پیشروی مامورین آتش نشانی در آتش که به وسیله پاشیدن جریانهای مه آب (WATER FOG) پوشیدن لباسهای منعکس کننده (ضد حریق) و یا هر لباس محافظ دیگری حفاظت می شوند ، مد نظر داشته باشید .

پیشروی در آتش را بتدریج انجام دهید تا از هرگونه پس شعله (FLASH BACK) یا به دام افتادن مامورین آتش نشانی در حریق جلوگیری کرده باشید .

6- آتش زدن گازمایع نشتی تحت شرایط کنترل شده ( که امکان بستن شیر برای قطع جریان سوخت وجود ندارد) معمولاً یکی از روشهای قابل قبول مبارزه با حریق می باشد . استفاده از آب به مقدار کافی برای خشک نگه داشتن بــــــدنه مخزن و لوله کشی آن ، این امکان را بوجود می آورد که آتش بدون ایجاد خطر شکستگی، سوخت مخزن را بسوزاند .

7- زمانی که آب کافی برای خنک نگه داشتن مخزن در دسترس نباشد ، علائمی چون افزایش حجم آتش یا افزایش میزان صدا برای ما چون هشداری از افزایش فشار می باشد و در چنین شرایطی باید تمامی افراد به محوطه ای بی خطر عقب نشینی کنند .

8- شکستگی مخازن گازمایع معمولاً زمانی رخ می دهد که قسمتی از سطح فلزی مخزن در قسمت بخار آن بیش از حد داغ و نرم گشته و به اندازه ای ضعیف شودکه نتواند تحمل فشار محموله خود را داشته باشد . در نبود آب کافی برای خنک نگه داشتن سطح فلزی کــــــه در معرض  حملـــــه مستقیم شعله های آتش و یا تشعشات بیش از حــــــــد گرما قرار دارد ، خطر ترک خوردگی مخزن وجود خواهد داشت و شرایطی بوجود می آید که معمولاً « انفجار» نامیده می شود . گر چه ، به معنای واقعی کلمه این یک انفجار نیست .

9- مجرای انتقال دهنده فشار مخزن گاز مایع ( SHOOTING HOLES) که اختصاص بموارد آتش سوزی است در جهت سایر مصارف مورد نیاز بکار گرفته شود که اجرای آن مجاز نیست .

10- معمولاً ، هیچ اقدامی در جابجا کردن یک مخزن آتش گرفته نباید صورت گیرد زیرا در کاهش دادن میزان خطر حاصلی

      نخواهد داشت . اگر چه ، شرایط خاصی پیش بیاید که در یابیم جابجا کردن مخزن بهتر خواهد بود ، در هیچ وسیله ای

      مگر به حالت ایستاده نباید جابجا شود .

هرگز مخزن را طوری نکشید که آسیب بیشتر به شیر ها و لوله کشی آن برسانید . هر اقدامی در جهت برگرداندن مخزن به حالت ایستاده برای انتقال آن به منطقه ای دور و یا ایجاد تسهیل در خارج کردن سوخت از آن باید به دقت انجام گیرد تا از صدمه زدن به شیرها و لوله ها ممانعت شود .

در معرض خطر جدی قرار گرفتن تجهیزات گازمایع به سبب آتش همجوار

1-  بسیار حائز اهمیت است که همواره آتشهای رو باز را تحت کنترل داشته باشیم . علاوه بر این ، هرگاه مخازن ذخیره و یا تجهیزات گازمایع در معرض جدی سوختن در آتش به سبب حریق مجاور و یا آتشی که از سوختن سوختی دیگر ناشی می شود قرار داشته باشند دارای اولولیت اهمیت می باشد که آب به مقدار کافی برای خنک نگه داشتن بدنه مخزن و لوله کشی به کار برده شود تا از هر گونه آزاد شدن غیر ضروری گاز مایع جلوگیری بعمل آید .

2-  اگر مخزن ذخیره گاز مایع تا نقطه ای گرم شود که موجب عمل کردن سوپاپ اطمینان گردد باید بگذاریم که گاز تخلیه شده در صورت احتراق بسوزد (یا در برخی از شرایط ، همانطور که در سطور بالاتر بیان شد ، بسیار بهتر است که گاز مذکور بسوزد ) و بطور همزمان استفاده از حجم زیادی آب برای خنک نگه داشتن مخزن و لوله کشی باید ادامه یابد تا سوپاپ اطمینان پس از تخلیه فشار اضافی که کرده بود مجدداً باز نشود .

3-  سیلندرهای قابل حمل گازمایع که در معرض آتش سوزی جدی قرار دارند باید به محلی بی خطر حمل شوند .

مامورین اطفای حریق توصیه می کنند که اینکار در نهایت دقت انجام گیرد . سیلندرها قبل از جابجا شدن باید خنک شوند سیلندرهایی که مجهز بـــــه سوپاپ های اطمینان فنری هستند برای جابجا کردن بسیار مطمئن تر از سیلندرهایی می باشند که دارای مهره های ذوب شونده هستند .